Gezonde omgeving

“Een gezonde leefomgeving, dat is wat we willen bereiken met dit terrein” vertelt Bart. Het terrein krijgt veel loop- en fietsroutes waarmee we gezond gedrag stimuleren. Deze routes leiden ook naar het bos, waar je lekker kunt wandelen, mountainbiken of hardlopen. De parken en bijvoorbeeld het voedselbos krijgen muurtjes waar je even kunt uitrusten of kunt rekken en strekken. In de woongebieden en parken komen sport- en spelruimtes voor de jeugd. Maar het meest bijzondere element: we gaan de militaire stormbaan in oude luister herstellen. Een prachtig startpunt voor een bootcamp of een.”

Stormbaan

Het zou prachtig zijn als we de oude militaire historie kunnen combineren met een gezonde levensstijl. Er is onderzocht hoe we de oude elementen veilig bruikbaar kunnen maken. Het is nu nog gevaarlijk daar; veel beton en steen met scherpe randen. En je kunt er van grote hoogte vallen. Een speciaal bureau heeft gekeken naar de mogelijkheden om de bestaande objecten weer veilig bruikbaar te maken. Recent is er geld vrijgemaakt voor dit project, het gaat dus echt gebeuren! Als het meezit wordt dit najaar gestart met het opknappen van de stormbaan.

De baan wordt een openbare sportvoorziening, voornamelijk voor omwonenden.

Daarnaast kan het ook gebruikt gaan worden voor kleinschalige evenementen. Het leuke is dat we in de bosrand wat voedselaccenten willen plaatsen, die eetbaar zijn. Enerzijds om de natuur te herstellen, anderzijds om bij live cooking op het terrein eetbare blad of vruchten te kunnen plukken. Denk hierbij aan bladeren die smaken naar uiensoep, blad waar je thee van kunt zetten of eetbare vruchten als braam en hazelnoot. Ze vormen overigens niet alleen voor mensen een bron van voedsel, ook voor vogels zullen ze interessant zijn.”

Met de fiets op pad

“We willen het terrein goed bereikbaar maken per fiets. Uiteraard voor mensen die er wonen en werken, maar ook voor bezoekers aan het World Food Center en aan de bossen. Om het terrein goed te ontsluiten vanaf de snelfietsroute Ede Centrum – Wageningen gaan we een fietsbrug realiseren. Deze brug is te bereiken vanaf het plein tussen de Mauritskazerne en de Frisokazerne, hij gaat over de Klinkenbergerweg heen en eindigt op het Noordplein en de Stationsweg. De voetgangerstunnel onder het huidige station, waarmee je op dit moment nog naar de perrons loopt, wordt na het gereedkomen van het nieuwe station een fietstunnel. Zo fiets je eenvoudig van en naar het centrum van Ede, Bennekom en Wageningen of de wijken Maandereng en de Rietkampen. De fietsbrug komt precies in de symmetrische as tussen de Maurits- en Frisokazerne, waardoor de historische hoofdstructuur weer deels wordt hersteld. Wat moet het een gaaf gezicht zijn als je straks vanuit de Stationsweg over de brug komt aanfietsen en de kazernegebouwen je majestueus verwelkomen!”

Het Ketelhuis

“Achter de monumentale Frisokazerne komen vier houten kantoorgebouwen, vertelt Bart. Heel bijzonder, doordat ze helemaal van hout zijn geven ze een prachtig contrast met de kazernes. In de lengteas, symmetrisch tussen de Mauritskazerne en de Frisokazerne ligt het Ketelhuis. Dit gebouw is later gebouwd dan de kazernes zelf en diende als verwarmingsinstallatie voor de kazernes. Het is eigenlijk een oude kolenkelder die enkele meters diep de grond in gaat zodat er grote voorraden kolen konden worden bewaard, met een verbrandingsinstallatie om kolen om te zetten naar warmte. Vandaar ook de grote schoorsteen. We wisten heel lang niet wat we er mee moesten, maar onlangs meldde zich een ondernemer die mooie plannen heeft; het gebouw krijgt een restaurantfunctie.”

Overgang naar de moderne wereld.

“De ondernemer gaat aan weerszijden van het gebouw aanbouwen, met veel hout en glas. Door de combinatie van het oude gebouw en de strakke materialen wordt het een prachtige overgang tussen de historische kazernes en de moderne wereld erachter.

Het ketelhuis krijgt een toegankelijke en actieve functie op het terrein, zowel aan het plein ervoor als aan de wandelroute er achter. De zijvleugels bieden ruimte aan een restaurant, een keuken, vergaderruimtes en terrassen. De oude kolenkelder wordt als bijzondere ruimte voor kleinschalige evenementen ingericht.

Als deze verbouwing af is, is alles vanaf de kazernes tot aan het ketelhuis af. De eerste stappen worden nu al gemaakt: twee bomen die elders weg moesten zijn hiernaartoe verplaatst met een grote kraan. Ineens staan er twee bomen van meer dan 10 meter hoog op het plein. Het middenplein is recent opnieuw bestraat. Als het ketelhuis en de aanbouwen aan de Mauritskazerne gereed zijn kunnen we ook beginnen met bestrating en groen op het plein en het afmaken van een deel van het Frisopark. Het Frisopark is het park tussen de monumentale kazernegebouwen en de Klinkenbergerweg. Vanaf dat moment is de plek die decennialang onbereikbaar en onbenaderbaar was, voor het eerst toegankelijk voor Ede.”

Kunst

“Kunst is hier geen doel, maar het is wel een manier om openbare ruimte aantrekkelijk te houden en een middel om verhalen rondom het thema duurzaamheid, natuur of voedsel te vertellen. We vinden als Gemeente Ede kunst dan ook erg belangrijk. Zo hebben we rondom het centrum bijvoorbeeld een beeldentuin en maken we in de wijken ook ruimte voor kunst. En natuurlijk hebben we in onze gemeente het Kröller-Müller Museum.

We gaan kijken hoe we kunst kunnen integreren in deze militaire omgeving en rondom het centrale thema voedsel. We willen één of twee grote eyecatchers realiseren die een verhaal vertellen over Ede, natuur, voedsel of het militaire verleden. Eentje willen we plaatsen op de appelplaats, ergens tussen de kazernes in. De bedoeling is te kijken naar interactieve kunst: vanaf elke hoek anders, of uitnodigend tot activiteiten. Verderop op het terrein komt een tweede grote eyecatcher die mensen verder het gebied in kan trekken. Eventueel voegen we een tweede laag toe, kleinschalige kunst in openbare ruimte of aan gevels of in binnentuinen. Permanente of tijdelijke kunst: alles ligt nog open!”

Bomen zijn belangrijk
“We vinden bomen en ander groen op het terrein erg belangrijk” begint Bart. “Bomen horen hier ook echt thuis. Helaas hebben we toch een aantal bomen moeten kappen, soms ontkom je er niet aan. De bodem was her en der flink vervuild en op het terrein lagen nog een aantal niet gesprongen explosieven uit WOII. We konden dit helaas niet allemaal ruimen zonder de bomen te verwijderen. Om het terrein als veilig woon- en werkgebied te kunnen gebruiken moest er op delen worden gesaneerd.

Inmiddels is de vervuilde grond gesaneerd. De bomen en wortels die over zijn, gaan we voor een deel hergebruiken.”

Wortels als voeding voor de natuur
Veel CO2 wordt opgeslagen in hout, dus in bomen en wortels. Bij bijvoorbeeld het verbranden van hout komt CO2 weer vrij. Mede daarom is er door het rijk een bossenstrategie opgesteld. Meer ruimte voor bos en bomen, waardoor we meer CO2 vast kunnen leggen in het hout. Om CO2 vast te houden, is aanplant van nieuwe bomen en het gebruik van bestaand hout een belangrijk onderwerp.

De wortelstelsels van de bomen die gekapt zijn, zijn groot. Soms wel twee meter in doorsnede. Er zit dus ook best veel CO2 in opgeslagen. Daarnaast zitten de wortels vol met insecten, schimmels en bodemleven die passen bij deze plek. Vanuit ecologisch oogpunt houd je het genetisch materiaal in en rond de wortels op het terrein, zowel de schimmels als het hout. Dood hout is belangrijk voor de natuur, dus laten we natuur zijn gang gaan. De wortels geven in een heel langzaam afbraak- of rottingsproces voedingsstoffen af aan de bodem, daarom gaan we ze hergebruiken. Het is immers zonde om nieuwe spullen of voeding hiernaartoe te halen, terwijl we het hebben liggen.

We gaan deze wortelstelsels gebruiken als natuurlijke barrière richting Parklaan. Een soort muur van wortels op zijn kant. Hiermee scheiden we ook de Parklaan af van de gerestaureerde stormbaan straks. Op deze barrière groeien ook weer planten en langzaam zal het vergaan. Goed voor de natuur dus! Ook op de steilrand richting het Sysseltse bos laten we dood hout liggen, om langzaam te vergaan. Het dode hout helpt ons ook om mensen te sturen: we kunnen met stammen en takken routes begeleiden, of juist onmogelijk maken. Daarnaast kan los hout voor vogels een fijne plek zijn om te schuilen, voedsel te zoeken of (als het rustig genoeg is) te nestelen.”

Speeltoestellen van eigen bodem
“De acacia’s die we hebben moeten kappen gaan we hergebruiken. Het is mooi hout, dat heel glad gemaakt kan worden. Het is te bewerken zonder dat er gevaar is voor splinters en daardoor heel geschikt om in te zetten als speelmateriaal. We zijn met een houtbewerker uit de buurt aan het kijken wat we er mee kunnen maken. Dit kan nog van alles worden; een schommel, een trapje of andere natuurlijke speelelementen voor in de nieuwe woonbuurten. We willen er mee starten als de bewoners er zijn. We gaan dan ter plekke samen aan de slag, een leuke buurthappening. Het heeft een circulaire benadering, maar het is ook een mooie manier om de betrokkenheid van de buurt bij de buitenruimte te vergroten. Zo maken we het samen leuk!”

De twee parken
“Het eerste park vind je, als je met je rug naar de kazernes staat, rechts op het terrein. De oude militaire Stingerbol wordt een herkenbaar element in dit park. Nieuwe groenstructuren en bomen kleden dit park verder aan. Niet met een strak gemaaid gazon, maar ruigere, bloemrijke beplanting dat past bij de natuurlijke sfeer. Deze manier van planten zorgt ook voor een vergroting van de biodiversiteit. Sowieso zijn traditioneel kortgemaaide gazons steeds minder passend in ons land, we krijgen immers vaker te maken met droge zomers. De korte gazons verdrogen sneller en gaan vaak dood. Je ziet nu al in hete zomers dat natuurlijke bloemrijke grasvelden veel beter tegen droogte kunnen (en groen blijven) dan traditionele kortgemaaide grasvelden. Door te werken met een wat ruiger en bloemrijker mengsel ontstaat een veel veerkrachtiger beeld. Goed voor de natuur en beter bestand tegen droogte.

Het tweede park, achter het Ketelhuis, wordt een stuk groter. Op het voorste stuk is het zo’n 50 meter breed en het versmalt naar achteren, waar het zo 30 meter breed zal zijn. Dit park wordt het belangrijkste park van het terrein en wordt door haakse structuren opgedeeld in vier deelgebieden met een eigen accent. Beide parken vormen belangrijke routes om van en naar het bos te komen.  

Het gedeelte dicht bij de monumenten wordt het meest ‘stads’. Hier komen bezoekers binnen, het is een punt om met elkaar af te spreken, je lunch op te eten in de zon of te wachten op een rondleiding. Dit deel krijgt ook een kleinschalige evenementenfunctie, waar bijvoorbeeld af en toe voedsel gerelateerde evenementen als ‘Eten op rolletjes’ of een boerenmarkt kunnen komen. Samen met boeren uit de buurt kijken we ook of er een afgiftepunt voor lokale producten kan komen, om zo te werken aan korte ketens tussen boeren in de foodvalley en bewoners.  

Op het tweede deel wordt een paviljoen geplaatst. Rondom dit paviljoen komen natuurlijke moestuinen, voor scholen bijvoorbeeld.

De achterste twee deelgebieden zijn meer gericht op aanwonenden. De woningen in de Veluwse Proeftuin hebben geen eigen tuin, er zijn gezamenlijke tuinen of men maakt gebruik van de openbare ruimte. Deze parken lenen zich daar uitstekend voor. We willen dat de openbare ruimte uitnodigt om te ontmoeten. We zouden dan ook graag een XXXXXL picnictafel plaatsen. Hier kun je in je eentje neerploffen met een kop thee, of met 40 buurtbewoners samen eten. Dat is eigenlijk de rode draad; voedsel produceren is één, maar eten heeft ook een sociaal aspect; samenzijn bevorderen. Samen produceren, bereiden, delen.”

Biodiversiteit
“Tussen de kazernes en de rest van het terrein, waar nu woningen komen, stond een monumentale bomenrij. Deze gaan we in ere herstellen, we brengen de historie terug op het terrein. Deze bomenrij is ook een belangrijke route voor vleermuizen. We werken nu een plan uit om in kleine stappen die oude laan weer te herstellen, zodat die ook in de toekomst dienst kan blijven doen als vliegroute voor vleermuizen. Dieren krijgen een volwaardige plek op het terrein, dit past uitstekend binnen het biodiversiteitsbeleid van de gemeente Ede.

We denken op alle schaalniveaus na over de natuur op dit terrein. In de gebieden grenzend aan de randen gebruiken we bijvoorbeeld zo min mogelijk verlichting. En de dwarsassen en de parken hebben een belangrijke functie voor dieren die in het bos leven. Ze zijn aanvoerroutes voor biodiversiteit. Zo koppelen we de stad aan de natuur.

Eigenlijk denken we bij elk bouwblok: hoe vindt de natuur zijn plek? Waar houden we open delen en waar gesloten delen. We zeggen iets over bomen en grassen. Gebruiken we groene daken of niet? Kunnen we de woningen voorzien van spleten voor vleermuizen? Wat kan de buitenruimte nog toevoegen? Woningen worden door hoge isolatie-eisen zo ‘dichtgetimmerd’ dat de vleermuis er geen plek meer heeft. En dus hangen we vleermuiskasten op, maar dat zou eigenlijk niet nodig moeten zijn. We nemen in dit project de natuur op voorhand mee in een uitwerking voor de lange termijn.”

Voedselbos
“In de autovrije structuur gaan we experimenteren met een voedselbos. Het voedselbos is eigenlijk een permacultuur”, zegt Bart Janssen. “Dit betekent een opzet zonder ploegen, zaaien en oogsten, maar met een continu systeem van vaste planten, bomen en heesters dat zichzelf verrijkt. Je kiest dan voor verschillende planten die winterhard zijn. Deze ontwikkelen zich door en geven weer voedingsstoffen terug aan de bodem. Zo krijg je een circulair systeem met een natuurlijke uitstraling. Dat is een voedselsysteem dat werkt zonder bemesting en insecticiden en gebaseerd op ecologische principes. Dit wordt een langgerekte strook en de eerste woningen worden er nu aan uitgetekend. Die liggen met de achtertuin aan het voedselbos, en er is een pad dat er doorheen loopt. En voor dat voedselbos moeten we wel de juiste soorten kiezen die het ook op arme zandgronden goed doen. Maar die zijn er.”

Rol voor de gemeenschap
“De bewoners van het World Food Center krijgen een belangrijke rol bij het onderhoud van het voedselbos. Dat betekent overigens niet dat de gemeente het niet wil onderhouden, maar je biedt ruimte aan een gemeenschap om er zelf iets mee te doen, om het eigen te maken. Zodat ze met hulp van een voedselboswachter of een slimme beheerder dingen tot stand kunnen brengen.

Zo’n voedselbos is ook heel goed voor insecten en vogels. Zo gaan voedsel, natuur en het sociale aspect, van mensen die met elkaar de gezamenlijke tuinen verzorgen, prima samen. Het alternatief is vaak een glad gemaaid gazon met een boom erop en dat is toch in alle opzichten minder interessant.”

Verbinding met voedsel
“We hebben wel helder gesteld dat het produceren van voedsel niet het doel is. Je zit hier in Ede prachtig in de Regio Foodvalley en je kunt hier lokaal overal de mooiste producten halen. Het gaat in het World Food Center om het verbinden van voedsel-aspecten en het experimenteren met voedsel en natuur. Kijken wat er nog meer mogelijk is met voedsel en natuur. Je moet voedsel dus met een brede blik bekijken en de rijkdom van het thema inzetten om te scoren op voedsel in combinatie met natuur, klimaat, woongenot, recreatie sociale samenhang en participatie.”

Lijnen en een bol
Ook elders op het terrein spelen bomen een belangrijke rol. “Achter de Rijksmonumentale Mauritskazerne en Frisokazerne, is ooit een dubbele bomenrij aangelegd”, zegt Bart Janssen. “Achter deze bomen begon de woestenij. Dit gebied nam Defensie later langzaam in gebruik. Die oude bomenrij is dus de oude achtergrens van het terrein. Het is eigenlijk een dubbele bomenrij op een schuin stuk, een steilrand. Deze bomenrij is heel oud en op onderdelen slecht of deels verdwenen. Maar deze laan is nu onderdeel van het raamwerk en willen we daarom we graag restaureren. Ede heeft ook niet zoveel lanen met zulke oude bomen. Het is een heel mooi element en het werd bijna gezien als een muur tussen de monumenten en de wereld erachter. Maar aan die muur zit echt wel kwaliteit en er komen nu mooie kantoren en woningen tegenaan te liggen. Met wat onderhoud en aanvullingen wordt het weer een hele mooie laan.  

Achter die dubbele bomenrij staan nu verder nog geen gebouwen. Het is een grote vlakte zonder gebouwen, met maar één bouwwerk: de Stingerbol. Dat is natuurlijk een fascinerend object. Er is nog geen specifiek plan voor de bol, maar hij blijft zeker behouden. Dus vanaf de toegangsweg kun je al direct een stukje van de bol zien. Het is nu al een landmark en hij blijft prominent zichtbaar. Wat we er precies mee doen weten we nog niet. Het is heel groot en kan goed een museale functie krijgen of een horecafunctie, we weten het nog niet. Maar als beeldbepalend en architectonisch element is het bijna een kunstwerk In het geheel.”

Schaduw en zon, licht en donker
“Voor de belangrijkste openbare ruimtes willen we altijd zorgen dat we twee routes aanbieden. Een in de zon en een In de schaduw”, zegt Bart Janssen. “In het voorjaar is de zonroute extra fijn en in de hete zomer juist de schaduwroute. We houden dus rekening met klimaatverandering. En dan heb je ook nog kleurgebruik. Zwarte klinkers zijn heel strak en modern, maar worden zomers verschrikkelijk heet.

Er zijn natuurlijk steeds meer hete dagen en s avonds gaat het dan die warmte weer uitstralen. Dus als het overdag dan de hele dag opgewarmd is, dan koelt het in zo’n wijk niet meer af. We moeten daarom toe naar beperkte verhardingen en lichtere kleuren die niet zo opwarmen. Voor zowel de buitenruimte als voor de gevels. En als je bijvoorbeeld een houten gevel maakt, dan helpt dat ook, want hout warmt veel minder snel op. Het klimaatadaptief maken van de wijk staat dus ook centraal.

Slimme schaduw en irrigatie
Dat betekent natuurlijk niet dat alles van hout wordt, maar dat betekent ook niet dat we alles in gestileerde ‘Zwarte Villa-stijl’ maken. Het wordt wat lichter. Ook groen speelt daarbij een belangrijke rol: groene gevels, groene daken en bomen op slimme plekken die wat schaduw geven. Deze uitgangspunten worden dan ook weer meegenomen In de ontwikkeling van de huizen en de gebouwen. Zo heeft de ontwikkelaar in het gebied, BPD, het eerste appartementsgebouw in de zogeheten ‘Veluwse proeftuin’ ontworpen met heel veel planten aan de buitenzijde en daar worden aparte irrigatie-trajecten voor ingebouwd op elke verdieping. Zo geven zelfs de wat hogere gebouwen nog een groen gevoel en betrekken ze de bewoners bij de natuur. Ook in de opzet van de bebouwing is rekening gehouden met klimaat: door de woningen dwars op de bosrand te plaatsen, kan via de binnentuinen en het landschappelijke raamwerk de koele lucht uit het bos het gebied in stromen.”

Verlichting
“Er zullen ook stukken In de buurt zijn waar geen verlichting is of minder licht is. Plekken waar ’s avonds eigenlijk niemand komt kunnen donker blijven. Dat is bijvoorbeeld bij de stormbaan. Sociale veiligheid is natuurlijk heel belangrijk maar dat betekent niet dat je overal grote bouwlampen op hoeft te zetten. Het kan ook met minder licht, of licht van een andere kleur. Er zijn systemen waarbij de verlichting van kleur verandert. Aan het begin van de avond is er dan wit licht en dan In de loop van de avond wordt het meer oranje. Dat is voor vleermuizen bijvoorbeeld veel beter. Dus dan pas je de lichtkleur wat aan en dan geef je de natuur weer meer ruimte.”